Các học sinh tham dự kì thi phải trải qua ba phần thi bao gồm: Bài thi tự luận (multiple choice examination), bài thi lý thuyết (theoretical examination), bài thi thực hành (practical examination), mỗi bài thi đều chứa các câu hỏi thuộc về 3 lĩnh vực chính: Vật lí, Hóa học và Sinh học. Quả thực đây là một kì thi mới mẻ đối với học sinh Việt Nam bởi tính toàn diện và mức độ phủ rộng kiến thức của nó. Nếu nhìn vào các bài thi và chương trình đặt ra cho các học sinh (là những nội dung kiến thức cơ bản – fundamentals) thì ai cũng sẽ thấy thật sự “choáng ngợp”. Sẽ là không ngoa chút nào khi nói rằng học sinh Việt nam sẽ phải học cả sách lớp 10, 11, 12 và thậm chí còn nhiều hơn thế nữa. Tuy nhiên, với những học sinh xuất sắc của Thủ đô, được chọn qua hai vòng thi tuyển gắt gao thì các em sẽ có đủ khả năng để trang bị cho mình những kĩ năng và kiến thức cần thiết để chuẩn bị cho kì thi.

            Thật tự hào cho ngôi trường THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam khi cả 6 học sinh trong đội tuyển đều là học sinh của trường. Đó là các em: Trần Minh Tuấn, Vũ Đăng Minh Quân, Lê Minh Đức, Lương Việt Hoàng (học sinh lớp 10 Toán)  và Nguyễn Văn Minh, Hoàng Trọng Nam Anh (học sinh lớp 10 Lí). Cũng chính vì thế, công tác bồi dưỡng đội tuyển được giao cho các giáo viên của trường THPT chuyên Hà Nội Amsterdam. Với kinh nghiệm nhiều năm đào tạo học sinh giỏi, 12 giáo viên của nhà trường đã dành nhiều tâm huyết cho đội tuyển, từ việc tham khảo tài liệu trên mạng, đến các sách khoa học của nước ngoài, tổng hợp các tài liệu chuyên ngành để đưa đến cho học sinh những bài giảng, nội dung kiến thức cần thiết chuẩn bị cho kì thi. Ngoài ra, rất nhiều giáo sư, tiến sĩ, chuyên gia thuộc các bộ môn khoa học tự nhiên đến từ các trường đại học đã được mời đến để giảng dạy cho đội tuyển. Đặc biệt năm nay, nội dung thực hành được chú trọng và đầu tư nhiều hơn so với các năm trước. Đội tuyển được dẫn đến các phòng thực hành ở các trường đại học, được học tập phương pháp tiên tiến và học cách sử dụng các thiết bị thí nghiệm hiện đại. Do đó, kĩ năng thực hành của học sinh được tăng cường đáng kể so với các năm trước.

Sau 2 tháng học tập căng thẳng liên tục với cường độ cao, ngày 29/11, đoàn học sinh và giáo viên của Việt Nam chính thức lên đường tham dự kì thi IJSO 2011 tại thành phố Durban, Nam Phi. Sau hơn 2 giờ bay, đoàn chúng tôi đã có mặt tại sân bay King Shaka ở thành phố Durban. Ấn tượng đầu tiên của tôi về Nam Phi là sự gần gũi với thiên nhiên. Ở đâu tôi cũng có thể thấy những bãi cỏ rộng, những khu vườn đầy hoa, những hàng cây thấp tán rộng dọc những con đường lớn. Chúng tôi đến nơi cùng với các đoàn Hà Lan, Myanmar và được ban tổ chức đưa về khách sạn nghỉ ngơi ngay sau đó. Hôm sau, chúng tôi tiến hành làm thủ tục đăng kí tham dự cùng với các đoàn của các nước khác trong sự tiếp đón nhiệt tình và chu đáo của nước chủ nhà. Sau đó, các giáo viên và học sinh được tách ra ở hai khách sạn khác nhau.

Kì thi năm nay có 46 nước tham dự với 47 đoàn dự thi (nước chủ nhà được phép có hai đoàn tham dự), tổng số học sinh dự thi chính thức là 252 học sinh. Lễ khai mạc được tổ chức trọng thể tại trường trung học kĩ thuật George Campell vào sáng 2/12. Tôi thực sự xúc động khi thấy lá cờ Việt Nam tung bay trên khu vực sân khấu, sánh ngang với các quốc gia khác trên khắp năm châu. Chúng ta có thể tự hào về các thế hệ học sinh Việt Nam, về trí tuệ Việt Nam sẽ tỏa sáng trên đấu trường quốc tế. Năm nay IJSO 2011 được tổ chức cùng thời gian với một sự kiện quốc tế có ý nghĩa quan trọng đó là Hội nghị biến đổi khí hậu thế giới COP 17. Do đó, trong buổi lễ khai mạc, rất nhiều thông điệp về hòa bình và bảo vệ môi trường đã được đưa ra với mục đích khuyến khích các học sinh hãy dùng khoa học và công nghệ, thứ mà các em đang có và sẽ có, để xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn, thân thiện với thiên nhiên.

Chiều cùng ngày, các giáo viên chính thức bắt đầu công tác dịch và thảo luận đề của bài thi thứ nhất. Đây là công tác vô cùng quan trọng để đưa ra đề thi chính thức của cuộc thi. Đối với Việt Nam và nhiều nước không nói tiếng Anh, công tác này càng quan trọng hơn vì việc dịch đề càng chính xác thì càng giúp cho học sinh hiểu rõ nội dung và yêu cầu của các câu hỏi. Chúng tôi bắt tay vào công việc lúc 14h. Mỗi môn thi được tổ chức thảo luận tại một phòng họp riêng của khách sạn. Chúng tôi cũng chia nhân lực thành 3 nhóm, có mặt tại 3 phòng thi. Tại phòng thảo luận môn Hóa, công việc được bắt đầu khi hội đồng khoa học đưa ra đề thi dự kiến gồm 10 câu trắc nghiệm. Giáo viên đại diện mỗi nước sẽ xem xét và đưa ra ý kiến của mình, có những câu hỏi được cho là quá dễ cần phải thay bằng những câu khó hơn, cũng có những câu cần thay đổi dữ kiện cho phù hợp hơn với thực tế. Cứ như thế, với mỗi câu hỏi đều có các ý kiến tranh luận đưa ra và hội đồng khoa học sẽ là người phản biện, đồng thời đưa ra ý kiến quyết định. Nếu câu hỏi bị thay đổi thì các nước tham gia sẽ bỏ phiếu, nếu hơn 50% số nước tán thành thì quyết định được thông qua. Vì thế, dù chỉ với 10 câu hỏi trắc nghiệm nhưng cũng phải đến 20-21 giờ, công tác thảo luận đề mới kết thúc. Sau đó là phần việc tiếp theo: dịch đề. Trong số hơn 40 nước tham gia, cũng có hơn 20 nước phải làm công tác dịch đề, ví dụ như Thái Lan, Hàn Quốc, Đài Loan, Nga, Braxin, Slovakia, … Vì đã có sự phân công công việc từ trước nên đoàn Việt Nam làm việc khá thuận lợi. Sau đó, các bài thi gồm: đề gốc tiếng Anh, đề dịch tiếng Việt, phiếu trả lời được đóng gói vào các túi bài thi để ban tổ chức phát cho từng học sinh vào sáng hôm sau. Ngày làm việc đầu tiên của chúng tôi kết thúc lúc 2 giờ sáng.

Sáng mùng 3, tất cả học sinh được đưa đến trường đại học Kawazulu để làm bài thi thứ nhất: bài thi trắc nghiệm. Giáo viên chúng tôi được nghỉ ngơi và được đưa đi thăm sân vận động quốc tế Moses Mabhida và trung tâm thương mại Gateway. Buổi chiều chúng tôi được ban tổ chức đưa về khách sạn, nơi học sinh ở để gặp mặt học trò sau khi kết thúc bài thi thứ nhất. Các em khá thoải mái và tự tin với bài làm của mình vì câu hỏi không quá khó với sức học và sự chuẩn bị của các em. Sau chừng 1 giờ đồng hồ chúng tôi chia tay các em để trở về khách sạn. Tối hôm đó, ban tổ chức họp rút kinh nghiệm với các nước tham gia. Lần lượt những ngày sau đó, học sinh thực hiện bài thi lý thuyết và thực hành trong các ngày 5, 7/12 và công tác dịch, thảo luận đề được thực hiện vào các ngày xen kẽ là 4, 6/12. Không như tôi hình dung, bài thi lý thuyết và bài thi thực hành dài hơn và khó hơn nhiều so với bài thi trắc nghiệm. Do đó, tuy ban tổ chức đã sắp xếp thời gian bắt đầu dịch và thảo luận đề từ 9 giờ sáng, tuy nhiên, công việc của chúng tôi đều kết thúc vào lúc 12 giờ dếm hoặc muộn hơn. Đặc biệt có những hôm, đoàn Thái Lan còn kết thúc công việc lúc 3 giờ sáng. Để có những bài dịch chính xác, khoa học và diễn đạt đúng logic cho học sinh, các giáo viên của các nước đều phải làm việc rất vất vả. Trong những ngày làm việc, chúng tôi thường xuyên ăn trưa lúc 1, 2 giờ chiều với một ổ bánh mì và một li nước quả, ăn tối lúc 8 giờ tối. Những lúc đó, thời gian trôi đi sao mà nhanh đến thế. Sau khi kết thúc bài thi cuối cùng, ban tổ chức sẽ chấm và gửi bản scan bài thi cũng như đáp án các bài thi để giáo viên mỗi nước kiểm tra lại bài làm của học sinh và yêu cầu với hội đồng khoa học chấm lại nếu có sự nhầm lẫn, thiếu sót nào về điểm số. Để làm được công việc này đòi hỏi giáo viên phải có kiến thức chuyên môn và khả năng tiếng Anh nhất định. Có hai bài thi của học sinh Việt Nam bị chấm nhầm và thật may mắn là chúng ta đã được lên điểm ngay sau khi trình bày với hội đồng khoa học.

So với các năm trước, điểm số của đoàn học sinh Việt Nam năm nay có một sự tiến bộ rất đáng kể. Sau nhiều nỗ lực của thầy và trò, đoàn Việt Nam đã gặt hái được 3 huy chương bạc của các em: Trần Minh Tuấn, Vũ Đăng Minh Quân và Lê Minh Đức; và 3 huy chương đồng của các em: Nguyễn Văn Minh, Lương Việt Hoàng, Hoàng Trọng Nam Anh. Đoàn Việt Nam xếp thứ 11 trên tổng số các nước tham gia dự thi (theo bảng xếp hạng của ban tổ chức). Phải nói rằng đây là kết quả xứng đáng cho những nỗ lực rất lớn của học sinh, của các giáo viên tham gia đào tạo đội tuyển và các giáo viên tham gia dẫn đoàn.

 Với cường độ làm việc như vậy nên ấn tượng chính của tôi trong chuyến đi lần này hầu như chỉ có công việc. Quả thực đối với cá nhân tôi, chuyến đi này đã cho tôi nhiều bài học bổ ích và những kinh nghiệm quý báu. Đúng như ông bà ta đã nói “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn”. Tôi được tiếp xúc với các giáo viên đến từ các nước khác nhau trong số họ có rất nhiều người là tiến sĩ, giáo sư đang giảng dạy tại các trường đại học, cao đẳng. Không chỉ được rèn luyện tiếng Anh, được rèn luyện về chuyên môn, tôi còn học được những kinh nghiệm làm việc và những kinh nghiệm sống rất quý giá. Nếu có những cơ hội khác, tôi mong các bạn giáo viên trẻ như tôi sẽ được tham gia những kì thi lớn như thế này để được học hỏi và rèn luyện nhiều hơn nữa. Tất nhiên tôi cũng không quên rằng, trong tương lai, tôi phải có trách nhiệm đóng góp nhiều hơn nữa cho công tác đào tạo, bồi dưỡng học sinh giỏi của trường Ams nói riêng, và của Thủ đô Hà Nội, của Việt Nam nói chung.

Một số hình ảnh của đoàn tại Nam Phi:

Nguyễn Thị Hồng